Sociale media en mentale gezondheid

Vandaag deel ik met jullie een artikel omtrent een onderwerp waar we allemaal op dagdagelijkse basis mee geconfronteerd worden. Sommigen onder ons op zeer positieve manier en andere ervaren de negatieve invloed ervan. Toch kunnen we ons, anno 2024, geen leven zonder sociale media meer voorstellen. Maar hoe beïnvloedt sociale media ons als mens, onze fysieke en onze mentale gezondheid? Hoewel ik natuurlijk geen dokter ben, ga ik niet dieper in op de effecten op onze fysieke gezondheid. Echter laat mijn kennis als klinisch psycholoog me wel toe om onze mentale gezondheid onder de loep te nemen.

Voor ik verder ga over de invloed van sociale media, wil ik eerst even duiden wat sociale media nu eigenlijk allemaal omvat. Bij sociale media denken we onmiddellijk aan Facebook, Instagram, X, Snapchat of Pinterest. Maar sociale media is de verzamelnaam voor alle digitale platvormen die interacties tussen mensen mogelijk maken (Mediawijs). Uit onderzoek van Mediawijs blijkt ​84% van de Belgen dagelijks één of meerdere sociale media kanalen gebruikt. Deze 84% omvat alle Belgen, van de kleine kinderen tot de volwassenen en ouderen. Zoals we zelf ervaren in contact met bejaarden, zijn zij minder vaak minder vaardig met de sociale media en opkomst van het internet. Uit ander onderzoek uit 2022 blijkt dat de gemiddelde leeftijd waarop kinderen een eerste smartphone krijgen, is 8 jaar en 4 maand (Nws, 2022). Vanaf 8 jaar worden kinderen dus blootgesteld aan de positieve en de negatieve invloeden van sociale media. Maar wat houden deze invloeden nu in? 

We worden continu beïnvloed door social media. De nieuwsberichten, reels, video’s en foto’s kleuren de bril door dewelke wij de wereld waarnemen. Dit kan gaan om informatieve berichten maar ook om informatie die wij eerder voor amusement of tijdverdrijf bekijken. Echter merken we de laatste jaren op dat de berichten op sociale media vaak te maken hebben met dieetcultuur, lichaamsbeeld en/of gezondheid, supplementen en voeding, sport en mentale gezondheid.

De inhoud van de berichten op sociale media geven ons het gevoel dat wij niet voldoen aan de standaard die sociale media stellen. De lat ligt, in onze ogen, vaak veel te hoog. We worden verleid met foto’s van recepten die ons haast doen kwijlen, terwijl we zelf onze saaie boterham naar binnen peuzelen. We scrollen door bikinifoto’s van modellen met de mooiste lichamen, terwijl we zelf wel meerdere “negatieve” puntjes van ons lichaam kunnen opsommen. We worden om de oren gegooid met workout video’s van fitness influencers, toch kunnen we onszelf er niet toe aanzetten om deze workout te voltooien. De opstapeling van deze berichten en invloeden zorgt ervoor dat we op het einde van de dag met een negatief zelfbeeld in bed kruipen. Het leven van anderen lijkt quasi perfect; ze koken lekker en gezond maar kunnen ook genieten van een toetje, ze zien er goed uit en sporten, ze bezoeken de mooiste vakantieplekjes en hebben een interieur waar de meesten onder ons alleen van kunnen dromen. Wij hebben daarentegen, naar ons eigen gevoel, een saaie job waarbij we niet zomaar zonnige vakantiebestemmingen kunnen bezoeken, we eten een eentonige lunch en kunnen ons niet veroorloven om wekelijks dure restaurants te bezoeken, we rijden niet in de mooiste auto’s of wonen niet in een huis gevuld met design meubels. Wij zijn maar “gewone” mensen.

Desondanks dat wij allemaal al eens van Photoshop gehoord hebben, vergeten we vaak hoe groot de invloed van deze “onechte foto’s” is op ons dagelijkse leven. Daarenboven speelt anno 2024 ook Artificial Intelligence of AI een zeer grote rol. Foto’s kunnen vandaag de dag volledig bewerkt en gemanipuleerd worden via AI. Waar we vroeger via Photoshop of Lightroom een deel van de foto konden “verbeteren”, kunnen we nu via AI alle details bewerken en aanpassen. We kunnen onszelf zo veranderen dat alle minpuntjes die niet voldoen aan de standaarden van sociale media, ineens wel passen binnen het perfecte plaatje. En hoewel daar op het eerste zicht misschien niets mis mee lijkt, houden we onszelf en andere voor de gek. Wanneer we anderen dan daadwerkelijk in het echt tegen het lijf lopen, zullen ze onze ‘minpuntjes’ zien en ervaren we hierdoor extra stress. 

Aan de andere kant zien we de laatste tijd ook dat er nieuwe wind doorheen de sociale media berichten blaast. We zien nu ook foto’s van gerechten die er niet piekfijn uitzien. Eindelijk tonen de individuen met maatje S dat zij, evenals individuen met een maatje groter of kleiner, soms een negatief zelfbeeld ervaren en dat ook zij cellulitis hebben. We leven al honderden jaren in een dieet mentaliteit, het ene na de andere macronutriënt werd bestempeld als ‘dikmaker’. We zijn deels geconditioneerd om te denken dat individuen met een klein maatje gezonder zijn dat individuen met een maatje meer. Ook hierbij zwaaide de slinger nogal hard door aan beide kanten. Individuen met een maatje meer werden aanzien als ongezond en hebben vaak het gevoel dat zij niet voldoen aan de regels en standaarden van sociale media. Aan de andere kant werden individuen met maatje S of XS aanzien als gezond en het ideaal, terwijl ook zij een moeilijke relatie met hun lichaam kunnen hebben. Het grote nadeel aan de invloeden van sociale media, is dat we ons relativeringsvermogen verloren zijn. We aanzien alle informatie als waarheid en passen ons beeld van de werkelijkheid daaraan aan. 

Uit onderzoek blijkt dat er een negatieve relatie gevonden wordt tussen het gebruik van sociale media en de levenstevredenheid (Kross et al., 2013). Desondanks dat deze negatieve relatie in meerdere onderzoeken teruggevonden wordt, zijn er ook onderzoeken die andere resultaten als conclusie hadden. Het is aan de hand van de onderzoeken niet duidelijk of het gaat om een directe of indirecte relatie. Het is dus zeker mogelijk dat het de relatie tussen het gebruik van sociale media en levenstevredenheid, bepaalt wordt door een derde factor.

Deze derde factor is mogelijk het sociale zelfbeeld (Festinger, 1954). De sociale vergelijkingstheorie van Festinger (1954) gaat ervan uit dat men zichzelf evalueert aan de hand van de vergelijking die men maakt met anderen. Deze vergelijking met anderen kan de vorming van het sociale zelfbeeld beïnvloeden. 

Zoals ik reeds schreef, hebben we mede dankzij sociale media continu de mogelijkheid om onszelf te vergelijken. Sociale media kan er dus toe bijdragen dat ons sociale zelfbeeld op een negatieve manier beïnvloed wordt doordat we onszelf continu vergelijken met de mooiste en meest sociale-media-waardige versie van een foto. We zien door sociale media slecht een klein deel van de werkelijkheid en dan met name het deel wat de influencer ons wil laten zien. Daarom wil ik met Ma Psychica een platform creëren waar op een open en eerlijke manier gecommuniceerd wordt over mentale gezondheid en de moeilijkheden en mogelijke stoornissen waardoor onze mentale gezondheid beïnvloed kan worden. Ik zal in de toekomst dus ook nog artikels vanuit mijn eigen ervaring delen, waarin ik de invloed van de dieet mentaliteit en de daarbij horende sociale media bespreek. Want ook ik ben maar een mens en wordt zelf ook beïnvloed door deze onevenaarbare idealen op sociale media. 

Door duidelijkheid te scheppen rond sociale media en de manieren waarop sociale media een rol speelt in ons dagelijkse leven, hoop ik bij jullie een soort waarschuwingssignaal in te planten. Iedere keer dat je een foto ziet die jouw negatieve zelfbeeld aanwakkert, hoop ik dat het waarschuwingssignaal afgaat. Ik zou graag hebben dat je de volgende keer stilstaat bij deze foto en je realiseert dat deze foto slechts 1 klein moment is. Er zijn waarschijnlijk 17 foto’s voorafgegaan aan die ene prachtige foto die jij te zien krijgt. Hetzelfde geldt voor de foto’s betreffende interieur; je krijgt enkel het mooi gedecoreerde en schoongemaakte deel van het huis te zien. En voor de fotografische weergave van het recept, geldt hetzelfde. In 95% van de gevallen ziet het alledaagse eten van foodbloggers er even gewoontjes uit als jouw boterham of avondmaal.

Zoals ik reeds schreef, delen heel veel influencers nu ook de ‘werkelijkheid’. Ze tonen de minder gedecoreerde en schoongemaakte kant van het huis, ze delen de ravage na het koken van een gerecht maar bovenal tonen ze ook de “minder ideale” delen van hun lichaam, zoals cellulitis en rimpels. Deze lichaamskenmerken horen nu eenmaal bij het leven, we hebben allemaal wel iets wat we zouden willen veranderen, maar sociale media draagt ertoe bij dat we veel meer lichaamskenmerken en omgevingskenmerken zouden willen elimineren. Ook bekende personen en influencers durven vandaag de dag toegeven dat ook zij soms slechte dagen hebben. Dat ze ook rauwe emoties ervaren, soms te weinig frustratietolerantie hebben en hierdoor ongepast of door emotie gestuurd reageren.

Ook in deze tweede beweging, slaat de slinger opnieuw te hard door. Iedereen probeert nu de ‘werkelijke’ kant van het leven te tonen. Na elke “eerste keuze” foto volgt een foto waarin de pose genormaliseerd wordt en waarin de oneffenheden te zien zijn. Sommige individuen doen voor deze tweede foto minstens evenveel moeite, want het laten zien van ‘gebreken’ is het nieuwe normaal geworden. Op deze manier blijft sociale media ervoor zorgen dat er mensen uit de boot van het ‘nieuwe normaal’ vallen. Enerzijds de individuen met een maatje meer die nog steeds als ongezond aanzien worden en anderzijds krijgen individuen met een maatje minder het gevoel dat zij hun ‘gebreken’ moeten uitspelen. 

Het doel van dit artikel is om de negatieve invloed van sociale media op jouw leven te beperken. Als jij begrijpt en erbij stilstaat dat alle foto’s op sociale media bewust gedeeld en gekozen worden omdat het de beste foto’s zijn, dan ga je de negatieve invloed kunnen beperken. Indien we alles op sociale media aannemen als waarheid en er niet verder bij stilstaan, voeden we het negatieve zelfbeeld dat we hebben over onszelf. We dragen dus eigenlijk zelf bij aan een negatief sociaal zelfbeeld want laten onszelf in contact komen met veel meer mensen en dus ook veel meer mogelijkheden om onszelf te vergelijken.

Ik hoop dat er in de toekomst een balans gevonden wordt, waarin iedereen op sociale media zichzelf kan zijn. Een sociale media waarin alle influencers hun content kunnen delen op een eerlijke en werkelijke manier. Een balans tussen fenomenaal gedecoreerde borden en tussen een gewone boterham met een kom soep. Een balans waarin fitness influencers hun workouts en gezonde recepten delen, maar ook in alle eerlijkheid durven toegeven dat ze soms in dagen geen workout voltooien en afhaaleten naar binnen peuzelen. Indien deze balans er ooit komt, zou de negatieve invloed van sociale media kunnen dalen. Aangezien we dan de mogelijkheid zouden hebben om helemaal onszelf te zijn. We zouden ons eigen lichaam leren respecteren en accepteren voor wat het is en in mindere mate de focus leggen op hetgeen ons lichaam niet is. 

Hopelijk heb je iets geleerd uit dit artikel en sta je hier de volgende keer dat je weer eens scrolt tussen bikinifoto’s hierbij stil. Ervaar jij zelf ook de druk die sociale media oplegt om te voldoen aan de standaarden of kan jij hier op een gezonde, niet afkerende, manier afstand van nemen? Indien je hier graag meer over wil lezen, aarzel niet om een reactie achter te laten! 

Nws, V. (2023, 10 november). Wanneer geef ik mijn kind een smartphone? “Leeftijd doet er minder toe dan de begeleiding”. vrtnws.be. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/11/10/vanaf-wanneer-geef-ik-mijn-kind-een-smartphone/#:~:text=Gemiddeld%208%20jaar%20en%204,ze%20hun%20eerste%20smartphone%20krijgen. 

Mediawijs. (z.d.). Sociale media. https://www.mediawijs.be/nl/dossiers/sociale-media

Kross E, Verduyn P, Demiralp E, Park J, Lee DS, et al. (2013) Facebook Use Predicts Declines in Subjective Well-Being in Young Adults. PLoS ONE 8(8): e69841. doi:10.1371/journal.pone.0069841

Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202